GOEBBELS

przeciw_gesamtkunstwerk

Kompozytor, reżyser, pisarz

Heiner Goebbels jest stosunkowo znany w Polsce. Utwory tego wszechstronnego artysty – kompozytora i reżysera teatralnego, twórcy słuchowisk radiowych i teatru muzycznego, koncertów inscenizowanych i instalacji dramaturgicznych – były pokazywane m.in. na „Warszawskiej Jesieni”: pierwszy raz ponad dwadzieścia lat temu (Die Befreiung des Prometheus), a ostatnio w 2012 roku (Songs of War I Have Seen). Recenzowano je w prasie muzycznej i teatralnej, omawiano w pracach akademickich, tłumaczono teksty. Sama miałam przyjemność prezentować jedno ze słuchowisk radiowych Heinera Goebbelsa w ramach cyklu Kino Dźwięku podczas Europejskiego Kongresu Kultury we Wrocławiu w 2011 roku.

Rok 2016 ma szansę zostać zapamiętany ponownie jako rok Heinera Goebbelsa w Polsce: w Nowym Teatrze w Warszawie pokazana została jego głośna instalacja dramaturgiczna Stifters Dinge z 2007 roku, ponadto krakowskie wydawnictwo Ha!Art opublikowało książkę zawierającą pokaźny wybór tekstów artysty pod redakcją i z komentarzem krytycznym Lukáša Jiřički, czeskiego dramaturga, niegdyś studenta Heinera Goebbelsa w Instytucie Teatrologii Stosowanej w Gießen.

Książka nosi tytuł Przeciw Gesamtkuntwerk, w czym nawiązuje do jednego z kluczowych wątków twórczości artysty, a zawiera teksty opublikowane w dwóch książkach Goebbelsa: Komposition als Inszenierung (2002) oraz Ästhetik der Abwesenheit (2012). Najstarszy tekst powstał w 1986 roku, najnowszy – w 2011, co daje czytelnikowi możliwość prześledzenia, jak ewoluowała myśl twórcy na przestrzeni prawie trzydziestu lat.

Choć teksty uporządkowane są według źródła, można wśród nich wyodrębnić kilka grup tematycznych. Pierwszą (i najstarszą) stanowią wypowiedzi o muzyce. Drugą autorskie analizy utworów literackich, w tym Heinera Müllera, przyjaciela i współpracownika Heinera Goebbelsa. Osobną grupę tworzą wypowiedzi wokół prac własnych Goebbelsa, jeszcze inną – te pisane z myślą o innych artystach. W książce znajdziemy też refleksje na temat pracy z zespołem muzycznym Ensemble Modern, z którym Goebbels stworzył wiele ze swych sztandarowych utworów teatru muzycznego. Są też teksty „dydaktyczne” lub dotyczące edukacji artystycznej, jak choćby tekst o metodach pracy i strukturze organizacyjnej we wspomnianym Instytucie Teatrologii Stosowanej w Gießen.

Centralne miejsce stanową jednak dwa teksty programowe: tytułowy Przeciw Gesamtkunstwerk (1997) i Estetyka nieobecności (2010). Oba teksty, pochodzące z różnych zbiorów, dają odbiorcy niezbędne klucze do zrozumienia sztuki Goebbelsa, która zgodnie ze swymi założeniami unika obiegowych form i hierarchii – zarówno tych znanych ze sceny muzycznej, jak i teatralnej, względnie operowej i radiowej. Pierwszy dotyczy takiej pracy z różnymi mediami (tekstem, muzyką, światłem, grą aktorską), która nie faworyzuje żadnej z nich, lecz pozwala współistnieć wszystkim tym sztukom na równych prawach (światło nie oświetla aktora, aktor nie odgrywa tekstu, muzyka nie uwypukla emocji aktora itp.). Drugi idzie o krok dalej i rozważa sytuację, w której pewien wydawałoby się zasadniczy komponent dzieła zostaje wyeliminowany, jak dzieje się choćby w instalacji dramaturgicznej Stifters Dinge, w której nie występują aktorzy, na scenie zaś oglądamy pięć pianin/fortepianów zanurzonych w malowniczym krajobrazie.

Estetyka nieobecności koresponduje z koncepcją „teatru postspektakularnego” André Eiermanna, na co zwraca uwagę Jiřički w tekście krytycznym otwierającym książkę. Na myśl przychodzi ponadto „dramaturgia negatywna” Laurenta Feneyrou, w której brak aktora, akcji czy też jakiejś spójnej, komunikatywnej wypowiedzi reżyserskiej zostaje zrekompensowany przez maksymalną aktywizację wyobraźni widza. To na poziomie jego percepcji rozgrywa się akcja sztuki Heinera Goebbelsa, jak i wszystkich tych twórców, którzy zamiast prostej, linearnej opowieści ujętej w okrągłe frazy muzyczne proponują widzom i słuchaczom współudział w „nieturystycznej ekspedycji w głąb krajobrazu tekstu” (Heiner Müller), podróży w poprzek scen artystycznych, form i gatunków muzycznych. O miejscu i roli widza w sztuce Heinera Goebbelsa mowa jest bez przerwy, na wątku tym artysta koncentruje się jednak zwłaszcza w tekście Przestrzeń jako zaproszenie. Widz jako miejsce dla sztuki.

Niezwykle wartościowy jest esej Lukáša Jiřički, otwierający książkę i wprowadzający w świat sztuki Heinera Goebbelsa, uwypuklający najistotniejsze wątki jego twórczości, ukazujący też takie aspekty jego dzieła, które – jak sądzę – umykają samemu twórcy, niezwykle świadomemu swej sztuki. Czytelnik nie dostaje jednak uczonej rozprawy na temat teatru, opery czy muzyki Heinera Goebbelsa, lecz zwięzłe podsumowanie jego twórczości, które cechuje intelektualna dyscyplina i świadomość obecności tego, który jest po przeciwnej stronie – czytelnika. Wstęp ten można przeczytać na początku, dobrze jest też do niego wrócić już po lekturze tekstów źródłowych.

Wydana w serii teatralnej wydawnictwa Ha!Art książka stanie się z pewnością obowiązkową lekturą dla wszystkich tych, którzy zajmują się zawodowo zarówno nową muzyką, jak i teatrem. Jest najbogatszym, jeśli nie wyczerpującym materiałem źródłowym do analizy i zgłębiania dotychczasowej twórczości sceniczno-muzycznej tego niezwykłego twórcy, jaki dotąd ukazał się w języku polskim. Twierdzi on wprawdzie, że wybór tekstów nie tworzy żadnej spójnej teorii teatru, należy to jednak uznać za element koncepcji, która gra nieciągłościami, zerwaniami, fetyszyzuje niespójności i jak ognia unika zamkniętych, skończonych form. Z perspektywy czasu strategia ta okazuje się niezwykle aktualna, zaś pomysły i refleksje Goebbelsa nie tylko nie zestarzały się, ale nabrały nowych znaczeń. Wiele myśli z tekstów datowanych na lata osiemdziesiąte czy dziewięćdziesiąte zaskakuje dzisiaj swą trafnością, choćby te dotyczące samplingu czy praktyki przekraczania gatunków muzycznych oraz włączania do muzyki rozmaitych kontekstów pozamuzycznych.

Teksty Heinera Goebbelsa mają także wyjątkowe walory literackie i są niekiedy po prostu wybitnymi esejami o sztuce, muzyce, literaturze, filmie i teatrze, w których erudycja i dowcip autora skrzą się, rozpalając wyobraźnię czytelnika, zachwycając językiem, niezwykłymi skojarzeniami, trafnymi cytatami, wyrazistymi puentami, klarowną formą o jasno zaznaczonych punktach oparcia. Lektura takich tekstów, jak Ślady: czarno na białym czy Ekspedycja w głąb krajobrazu tekstu może skłaniać do zastanowienia, czy nie mamy do czynienia nie tylko z reżyserem i kompozytorem, ale też wspaniałym pisarzem? Także tego rodzaju odkrycia niesie ze sobą książka.

źródło: „Odra” 10/2016

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s