MARC-ANTHONY TURNAGE (PL)

Zaangażowany postmodernista

Początek kariery kompozytorskiej Marka-Anthony’ego Turnage’a przypadł na lata 80., kiedy mocno rozpowszechniony stał się pogląd o rzekomym deficycie idei awangardowych w sztuce. Radykalna postawa Pierre’a Bouleza – serialisty, papieża awangardy darmstadzkiej, wielkiego autorytetu muzycznego i intelektualnego – nie cieszyła się wśród młodych, zbuntowanych kompozytorów zbytnią popularnością. Ci bez zażenowania zaczęli przywracać muzyce jej tradycyjne elementy, jak wyraźnie zarysowana melodia. Poszukiwaniu nowych, ścisłych reguł organizacji materiału muzycznego przeciwstawiali muzykę silnie emocjonalną, trafiającą do słuchacza. Abstrakcyjne układy parametrów dźwiękowych zastępowali repetytywnością i swobodą improwizacji. Muzykę chętnie ukazywali w szerokim konteście idei humanistycznych, inspiracji literackich i plastycznych odniesień.

Z drugiej strony na atrakcyjności zyskiwały takie style i gatunki muzyczne, jak jazz, pop, rock i opera. Szczególnie pociągające stało się łączenie muzyki klasycznej z popularną. Kompozytorzy przestali ukrywać fascynacje gwiazdami popkultury, wskazując na ich twórczość jako istotne źródło wpływów. Pojawiła się cała seria muzycznych parodii i pastiszów, nawiązań do przeszłości i neostylistyk. Obok romantycznej nostalgii, postmodernizm miał też bardziej radosne, prześmiewcze oblicze.

Twórczość Marka-Anthony’ego Turnage idealnie wpisuje się w program postmodernizmu. Odnajdziemy w niej echa większości wymienionych tendencji, z których najważniejsza to czerpanie inspiracji z jazzu i muzyki popularnej oraz próba łączenia kodu wysokiego z niskim. „To, co Miles Davies robił w 1958 roku, na przykład, ma większe znaczenie niż to, co robili ludzie z Darmstadtu” – oświarcza Turnage i omija szerokim łukiem osiągnięcia powojennej awangady. Pisze serię koncertów na orkiestrę i instrumenty „jazzowe”: saksofon, puzon, perkusję i kontrabas. Współpracuje z takimi jazzmanami, jak John Scofield, Dave Holland, Peter Erskine czy Brad Mheldau. Częściej niż smyczków używa sekcji dętej i perkusji, wprowadza też do utworów fragmenty improwizowane. Niemal w każdym – kameralnym czy orkiestrowym – utworze Turnage’a pojawiają się echa jazzu.

Dlatego często mówi się o nim jako o kompozytorze tzw. „trzeciego nurtu”. Głównie za sprawą kursów, jakie w swoim czasie odbył pod kierunkiem Gunthera Schullera – twórcy idei łączenia jazzu z muzyką klasyczną, którą to ideę rozpowszechniał od końca lat 50. ubegłego wieku. Schuller miał czym zaimponować młodemu Turnage’owi: był nie tylko doświadczonym pedagogiem, ale i wytrawnym jazzmanem, który nagrywał m. in. z Milesem Daviesem, guru Turnage’a. Choć właściwymi nauczycielami angielskiego kompozytora byli Olivier Knussen i jego uczeń John Lambert – kompozytor wielokrotnie podkreślał wkład obu profesorów w proces jego edykacji muzycznej – Mark-Anthony Turnage sporo zawdzięcza jeszcze innemu sławnemu pedagogowi – Hansowi Wernerowi Henzemu. To pod jego okiem mógł zadebiutować i to nie byle jak, bo operą!

W 1988 roku na pierwszej edycji powołanego przez Henzego Biennale Współczesnergo Teatru Muzycznego w Monachium wystawione zostało dzieło Turnage’a Greek. Oparta na kontrowersyjnej sztuce Steve’a Berkoffa opera opowiada historię mitycznego Edypa, jednak przefiltrowaną przez realia życia we współczesnym Londynie. Tytułołowy bohater to bowiem ubrany w skórzaną kurtkę punk Eddie z londyńskich przedmieść East End, który ucieka z patologicznego domu i spod surowego oka ojca-neonazisty. W lokalnej knajpie Eddie, niezadowolony z obsługi, zabija właściciela lokalu, a następnie żeni się z kelnerką – wdową po właścicielu i przejmuje biznes, stając się częścią typowej mieszczańskiej klasy dorobkiewiczów.

Wpływ Hansa Wernera Henzego na młodego Marka-Anthony’ego Turnage’a widoczny jest w zaangażowanym charakterze opery Greek. Kompozytor przedstawił antyczne Teby jako Londyn z czasów rządów Margaret Thatcher, z jego plagą bezrobocia, brutalnością policji, rasizmem, beznadziejnością, a nawet okropnym jedzeniem i zatrutym powietrzem. Dla podkreślenia lokalnego kolorytu, libretto napisane przez Turnage’a i Jonathana Moorea operuje londyńskim slangiem Cockney, rozpowszechnionym wśród mieszkańców wywodzących się z niższych warstw społecznych. Kompozytor połączył gwarę z quasi belkantową estetyką śpiewu, co nie wszystkim krytykom przypadło do gustu. Choć muzycznie umiarkowana, pierwsza opera Greek była jednak politycznie tak radykalna, że przeszła do historii jako „anty-thatcherowska”. Z pewnością to Henze rozbudził u młodego Anglika instynt krytyki społecznej, objawiającej się zresztą dużo szerzej i w innych utworach Turnage’a. Wspominając pracę nad operą, kompozytor zwraca uwagę na jeszcze inny aspekt: „Na dniach ujawniono rząd Thatcher, ale to było o czymś więcej niż o polityce. To było o wyścigach i żądzy i jeszcze wielu innych sprawach… Policja praktycznie nie miała w tamtym czasie żadnej kontroli. Pochodzę z klasy robotniczej i kiedy byłem młodszy, moja rodzina żyła dość biednie. Kiedy miałem 15 czy 16 lat, czułem odrazę w stosunku do opery, ponieważ chodzili do niej ludzie zamożni. Musiałem to przezwycięzyć, ale przypuszczam, że w sposób naturalny wybrałem na temat mojej pierwszej opery coś co było rodzajem skargi przeciw temu.”

Kolejna opera Turnage’a The Silver Tassie, wystawiona po raz pierwszy w English National Opera w 2000 roku, przyjęta została z wielkim entuzjazmem. Choć również poruszała temat trudny, była już zdecydowanym krokiem w stronę operowego mainstreamu i Turnage ochrzczony został spadkobiercą Brittena. The SIlver Tassie powstała do antywojennego tekstu Seana O’Casey i przedstawia tragiczne losy weteranów I wojny światowej. Jej bohaterami są piłkarze Harry i Teddy, którzy z okopów wracają okaleczeni: Harry na wózku inwalidzkim, Teddy ociemniały. Wali się całe ich dotychczasowe życie, Harryego opuszcza jego dziewczyna Jessie, stopniowo też odsuwają się kompani z drużyny futbolowej. Turnage: „Zacząłem interesować się I wojną światową i chciałem jak najwięcej o niej wiedzieć. Mój teść jest ekspertem w tej dziedzinie, kilka razy odwiedziłem też pole bitwy pod Sommą. Byłem bardzo poruszony i skomponowałem utwór Silent Cities, który jest teraz jednym z dwóch interludiów w operze The SIlver Tassie, nieco przerobionym i wydłużonym.”

Kompozytor kilkakrotnie wracał do tematyki wojennej i komponował utwory dedykowane ofiarom. Tytuł opery The Silver Tassie nawiązuje do piosenki Roberta Burnsa, w której ‚tassie’ jest pucharem futbolowym. To zresztą nie jedyna w operze aluzja do popularnego przeboju. Pobrzmiewają w niej przeróżne utwory, począwszy od Milesa Daviesa po taneczne kawałki. Pomimo tragicznej wymowy libretta, muzyka opery Turnage’a ma nieco frywolny charakter. To zjawisko często spotykane u brytyjskiego kompozytora: znajdiemy w jego twórczości kilka swingujących hommages, tombeau, lamentów czy requiem.

Mimo iż Turnage czuje odrazę do snobistycznego świata opery, zaskakująco często do nie wraca. Właśnie zapowiedziano na 2011 rok premierę kolejnego dzieła w Royal Opera House. Jej tematem będzie życie modelki Playboya, Annie Nicole Smith, obfitujące w niezliczone skandale i przedwcześnie zakońćzone przedawkowaniem środków nasennych.

Turnage’a wyraźnie inspiruje mroczna strona życia, a zwłaszcza delirium narkotykowe i jego fatalne konsekwencje. Nie powinno to jednak nikogo dziwić, wszak brat kompozytora zaćał się na śmierć. Turnage dedykował mu utwór Blood on the Floor, którego tytuł zaczerpnięty został od obrazu Francisa Bacona. Ekspresjonistyczne malarstwo Bacona to ważny punkt odniesienia dla wyobraźni Turnage’a. Inspirująca jest dla niego zarówno tematyka obrazów, często przedstawiających postaci samotne, wyobcowane, ogarnięte szałem, społecznie nieprzystsowane, jak i technika polegająca na zniekształcaniu konturu i pastiszu. Innym znanym utworem Turnage’a, inspirowanym malarstwem Francisa Bacona, jest kompozycja Three Screaming Popes, notabene dedykowana Hansowi Wernerowi Henzemu, skomponowana w 1989 roku i przeznaczona na wielką orkiestrę. Turnage: „Tytuł miałem od kilku lat. W 1985 roku poszedłem do Tate Gallery obejrzeć świetną wystawę malarstwa Francisa Bacona. To było obezwładniające, w najlepszy sposób. Szczególnie poruszyły mnie trzy obrazy przedstawiające papieży, które chociaż nie tworzyły zbioru, wisiały w Tate obok siebie. Te obrazy bazowały na portrecie papieża Innocentego X autorstwa Velasqueza i moim pierwszym pomysłem było napisanie utworu złożonego ze zniekształconych tańców hiszpańskich, tak jak Bacon zniekształcił i sparafrazował Velasqueza. W trakcie komponowania utworu, tańce (jak pierwsza warstwa obrazu, albo szkic) zaczęły przenikać do innych warstw utworu tak, że spostrzegalne pozostały tylko niewielkie ślady – jakaś aluzja do tanga tu i ówdzie. Niespodziewanie jak sądzę pojawiła się intensywność kolorystyczna i emocjonalna tego malarstwa.”

Mroczna strona życia, szokujące obrazy, atrofia i dezintegracja oraz nieodzowne przy tego rodzaju wizjach narkotyki to także świat wierszy Charlesa Baudelaire’a. Turnage skomponował w 2004 roku dyptyk na sopran i zespół do tekstów zaczerpniętych z jego Kwiatów zła. Jak na tego rodaju tematykę, Two Baudelaire Songs pozostają aż nadto przyjemne dla ucha, by nie powiedzieć mieszczańskie.

Na początku nowego stulecia Mark-Anthony Turnage został Composer in Assiociation przy BBC Symphony Orchestra. W 2002 roku Simon Rattle zamówił u niego utwór Ceres. Zarówno tytuł, którym jest nazwa jednego z pierwszych odkrytych asteroidów, jak i aura brzmieniowa muzyki prowadzić mogą do skojarzenia z Planetami Gustawa Holsta. Inne utwory nowego wieku to: Bass Inventions, prawykonany przez basistę Dave’a Hollanda w 2001 roku, Scorched napisany wspólnie z Johnem Scofieldem na trio jazzowe i orkiestrę, prawykonany w 2002 oraz swinująco-bluesujący koncert trąbkowy From the Wreckage dla Hakana Hardenbergera. Mimo rozległych zainteresowań artystycznych i co nieco dwuznacznej skłonności do opery, Mark-Anthony Turnage w dziedzinie jazzu czuje się zdecydowanie najlepiej.

źródło: książka programowa festiwalu „Sacrum Profanum” 2009

Reklamy

One comment

  1. Pingback: Eseje | Monika Pasiecznik

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s